صنعت تایر ایران به عنوان یکی از حلقههای مهم زنجیره تأمین صنعت حملونقل و خودروسازی کشور، در سالهای اخیر نقش قابل توجهی در تأمین نیاز بازار داخلی ایفا کرده است. ظرفیت اسمی تولید تایر در کشور در سال گذشته به ۳۰۰ هزار تن انواع تایر رسید و حدود ۷۰% تقاضای داخل از طریق تولیدکنندگان داخلی تأمین شد.
از منظر تقاضا، رشد ناوگان خودروهای سواری و تجاری در سالهای اخیر، افزایش مصرف تایرهای رینگ ۱۶ به بالا و نیاز مستمر بازار جایگزینی به گستره وسیعی از سایز/ پترن ها موجب شده است که تقاضای داخلی برای تایر، روندی نسبتاً پایدار داشته باشد. در سمت عرضه نیز شرکتهای داخلی در تلاش بوده اند تا با توسعه خطوط تولید و افزایش بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود سهم خود از بازار را در اختیار داشته باشند، هرچند در برخی گروههای محصول همچنان واردات نقش مکمل ایفا کرده است.
از منظر مالی و عملیاتی، صنعت تایر در سالهای اخیر با وجود محدودیتهای تأمین مواد اولیه، نوسانات نرخ ارز و افزایش هزینههای تولید، توانسته است تا حدودی سطح تولید خود را حفظ کند، اما بخشی از این عملکرد متکی بر استفاده فشرده از ظرفیتهای موجود و افزایش فشار بر تجهیزات تولیدی بوده است. در چنین شرایطی، موضوع فرسودگی ماشینآلات و فاصله فناوری با تولیدکنندگان پیشرو جهانی به یکی از چالشهای مهم پیشروی این صنعت تبدیل شده است. با آغاز سال ۱۴۰۵ و تداوم مناقشات بین المللی، صنعت تایر ایران با چالشهای عملیاتی عمیقی همراه بوده است.
بسیاری از شرکتهای تایرسازی با افت تولید و در برخی موارد، با توقف خطوط مواجه شدهاند که نشاندهنده فشارهای شدید بر این صنعت است. تداوم این مسیر نه تنها بحرانهای موجود را عمیقتر میکند، بلکه زنگ خطری جدی برای بقای بنگاهها می باشد. در این شرایط، بازار، شاهد شکافی عمیق میان شرکتهایی خواهد بود که توانایی مدیریت بحران را دارند و آنهایی که در گرداب رکود غرق میشوند. برای شرکتهایی که به دنبال بقا در این بازار پرتلاطم هستند، دیگر روشهای معمول مدیریتی پاسخگو نیست، بلکه تنها راهکار عملی، پیادهسازی راهبردهای «تولید در شرایط بحرانی» و افزایش حداکثری بهرهوری با تکیه بر مدیریت بحران است تا بتوان از توقف کامل و خروج از گردونه رقابت جلوگیری کرد.
با شروع ماه خرداد ماه سال، احتمال توافقات سیاسی و میدانی کشور با طرف های متخاصم افزایش یافت و نهایت اینکه در واپسین ساعات آخرین روز خرداد، توافقنامه ای به امضای روسای جمهوری ایران و آمریکا رسید و این امید را در دلهای تولیدکنندگان ایجاد کرد که احتمال گسترش تعاملات صنعتی و دسترسی به فناوریهای نوین افزایش خواهد یافت، چرا که آنان می دانند که بازسازی و نوسازی تجهیزات، دیگر یک انتخاب صرف نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ رقابتپذیری، ارتقای بهرهوری و توسعه بازارهای صادراتی به شمار میرود و اگر درها باز شود باید به رقبای جهانی عرضه و تقاضا تایر چشم دوخت چرا که رقابت در صنعت تایر در سطح جهانی بسیار فشرده است و تولیدکنندگان بزرگ با بهرهگیری از فناوریهای نوین، بهرهوری بالا و مدیریت دقیق زنجیره تأمین، توانستهاند هزینههای تولید را کاهش داده و کیفیت محصولات خود را ارتقا دهند.
در چنین شرایطی، برای آنکه تولیدکنندگان داخلی بتوانند سهم خود را در بازار داخلی حفظ کرده و حضور مؤثرتری در بازارهای منطقهای داشته باشند، ناگزیر از ارتقای سطح فناوری و بهبود بهرهوری تولید هستند. به نظر من در سال ۱۴۰۵، شرکتهای تولیدکننده داخلی، می بایستی حداقل ۶-۴ درصد از سود عملیاتی خود را از طریق افزایش بهره وری بدست آوردند که این امر شرط بقاست.
هم اکنون نسل جدید ماشینآلات تولید تایر مبتنی بر اتوماسیون پیشرفته، سیستمهای کنترل هوشمند، پایش دقیق فرآیند و تجهیزات کممصرف انرژی است. در بسیاری از کارخانههای پیشرو جهان، بخشهای کلیدی مانند اختلاط، کلندرینگ، ساخت تایر و فرآیند پخت بهصورت کاملاً مکانیزه و تحت نظارت سیستمهای دیجیتال کنترل میشوند. متاسفانه بخشی از خطوط تولید در صنعت تایر ایران با عمر بالای تجهیزات و محدودیت در دسترسی به فناوریهای نوین مواجه است. این موضوع میتواند به افزایش هزینههای نگهداری، توقفات تولید و محدودیت در دستیابی به کیفیت یکنواخت منجر شود.
یکی از مهمترین مزایای نوسازی ماشینآلات، کاهش بهای تمامشده تولید است. تجهیزات بروز شده میتوانند با کاهش مصرف انرژی، کاهش ضایعات تولید و افزایش سرعت و دقت فرآیندها، هزینههای عملیاتی را به طور قابل توجهی کاهش دهند. همچنین کاهش توقفات ناخواسته خطوط تولید و بهبود قابلیت اطمینان تجهیزات از دیگر دستاوردهای استفاده از فناوریهای جدید در خطوط تولید تایر است.
از سویی دیگر بازارهای صادراتی به شدت استاندارد محور هستند و دستیابی به استانداردهای بینالمللی مانند ECE وDOT مستلزم کنترل دقیق فرآیندهای تولید و تضمین یکنواختی کیفیت محصول است. نوسازی تجهیزات تولیدی و بهرهگیری از فناوریهای نوین کنترل کیفیت میتواند به تولید پایدار محصولات با استانداردهای جهانی کمک کرده و زمینه توسعه صادرات را فراهم کند.
چند نکته ساده راهبردی در راستای ادامه مسیر صنعت تایر ایران:
- چشمانداز بازسازی و نوسازی و هوشمندسازی صنعت تایر ایران تا حد زیادی به شرایط تعاملات بینالمللی و امکان دسترسی به فناوری و تجهیزات وابسته است. در صورتی که توافقات بینالمللی محقق نشود، سناریوی پیشروی صنعت، بهطور محسوسی متفاوت خواهد بود. در چنین وضعیتی، دسترسی به ماشینآلات پیشرفته، فناوریهای نوین تولید و حتی بسیاری از خدمات فنی و قطعات مورد نیاز، با محدودیتهای جدی مواجه میشود و فرآیند نوسازی خطوط تولید به شدت دشوار و در بسیاری موارد غیرمحتمل خواهد شد. در چنین شرایطی، بنگاهها ناگزیر خواهند بود با همان زیرساختهای موجود و با اتکا به تعمیرات و بازسازیهای محدود، به فعالیت خود ادامه دهند. پیامد این وضعیت میتواند شکلگیری چرخهای از «ادامه حیات دشوار یا خروج از چرخه تولید» باشد؛ به این معنا که برخی شرکتها تنها با تلاش برای حفظ حداقل ظرفیت تولید و مدیریت فشرده هزینهها برای بقا دستوپا خواهند زد و برخی دیگر ممکن است در میان مدت توان ادامه فعالیت را از دست بدهند. ذکر این نکته ضروری است که در شرایط پیشاتوافق، هزینه های تامین مواد اولیه نسبت به انتهای سال گذشته بعضا تا سه برابر افزایش یافته و متاسفانه هزینه های حمل مواد اولیه افزایش بسیار چشمگیری داشته است.
- نوسازی تجهیزات لزوماً به معنای جایگزینی کامل تمامی خطوط تولید نیست. در بسیاری از موارد میتوان با رویکردی مرحلهای و هدفمند، ابتدا بخشهایی از خط تولید را که بیشترین تأثیر را بر کیفیت و بهرهوری دارند نوسازی کرد. فرهنگ سازی و ایجاد نگاه متفاوت به فرآیند اختلاط، ماشینهای ساخت تایر و تجهیزات پخت از جمله مواردی هستند که میتواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت محصول نهایی و بهرهوری تولید داشته باشد. لذا اولویت بندی در بازسازی و نوسازی ماشین آلات از جمله مواردی است که می تواند در دستور کار کمیته های فناوری شرکت ها قرار گیرد. این بازسازی می تواند از اصلاح سیستم سنترینگ و تنظیمات ضخامت و دما در کلندر و یا ایجاد سیستم های کنترل دمایی در بنبوری آغاز شود.
- با فرارسیدن فصل برگزاری مجامع عمومی سالیانه شرکتها، نحوه تصمیمگیری درباره تقسیم سود نیز اهمیت ویژهای پیدا میکند. در شرایطی که بسیاری از صنایع، از جمله صنعت تایر، با ضرورت بازسازی و نوسازی ماشینآلات و ارتقای فناوری روبهرو هستند، ضروری است سهامداران و مدیران، در تعیین میزان سود قابل تقسیم، نگاه بلندمدت و توسعهمحور داشته باشند. خروج دفعتی بخش قابل توجهی از نقدینگی از شرکتها در قالب سود نقدی میتواند توان بنگاهها را برای سرمایهگذاری در بازسازی خطوط تولید، نوسازی تجهیزات و افزایش بهرهوری محدود کند. از این رو، اتخاذ سیاستهای متوازن در تقسیم سود و حفظ بخشی از منابع مالی در شرکتها میتواند زمینه لازم برای اجرای برنامههای نوسازی و تقویت توان رقابتی در سالهای پیش رو را فراهم سازد.
- صنعت تایر ایران در مقطعی قرار گرفته است که تداوم ماندگاری و رقابتپذیری آن بیش از هر زمان دیگری به ارتقای فناوری و افزایش بهرهوری وابسته است. بازسازی و نوسازی ماشینآلات تولیدی میتواند ضمن کاهش هزینهها و ارتقای کیفیت محصولات، زمینه حضور مؤثرتر در بازارهای منطقهای و بینالمللی را فراهم کند. بهرهگیری از فرصتهای پیشرو برای بازسازی زیرساختهای تولیدی میتواند گامی مهم در جهت تقویت جایگاه صنعت تایر ایران و شرکت های زیر مجموعه آن در زنجیره ارزش جهانی باشد، چرا که در صورت بازشدن درها، چاره ای جز الحاق به دنیای صنعتی نیست و این نکته ضروری است که تحت آن شرایط، شرکت های پیشرو در صنعت تایر جهان، براساس میزان چابکی و دارا بودن زیرساختهای مناسب، ما را انتخاب میکنند و چک لیست های سختگیرانه مربوطه را در راستای انطباق با شاخص های مورد نظرشان در اختیارمان می گذرانند پس به گوش باشیم و آماده و تلاش کنیم طرحی نو دراندازیم و می در ساغر اندازیم.
سعید تقوایی تیرماه ۱۴۰۵